سازه‌های آبی تاریخی شوشتر، شاهکار مهندسی آب

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما ، این شاهکار مهندسی در سال ۲۰۰۹ میلادی (۱۳۸۸ خورشیدی) در سی‌وسومین اجلاس کمیته میراث‌جهانی یونسکو، به عنوان دهمین اثر ایران در فهرست میراث‌جهانی به ثبت رسید؛ اثری که یونسکو آن را نمادی از نبوغ خلاق انسانی در مدیریت منابع آب و یکی از برجسته‌ترین نظام‌های هیدرولیکی جهان دانسته است.

سازه‌های آبی تاریخی شوشتر شبکه‌ای عظیم، منسجم و هوشمند از بندها، پل‌بندها، کانال‌ها، تونل‌های دست‌کند، آسیاب‌های آبی، آبشار‌های مصنوعی و سامانه‌های تقسیم آب است که همچون اندام‌های یک موجود زنده، در هماهنگی کامل با یکدیگر عمل می‌کنند؛ سامانه‌ای که هزاران سال پیش، آب رودخانه کارون را به خدمت توسعه اقتصادی، کشاورزی، صنعت و آبادانی درآورد.

میراثی که ریشه در دوران هخامنشی دارد

پژوهش‌های تاریخی و باستان‌شناسی نشان می‌دهد بنیان این سامانه عظیم، به دوران هخامنشی و به‌ویژه عصر داریوش بزرگ بازمی‌گردد؛ زمانی که نخستین طرح‌های انحراف آب از رود کارون برای آبیاری دشت‌های حاصلخیز و تأمین آب شهر طراحی شد.

این طرح در دوره ساسانیان، به‌ویژه در دوران شاپور اول، به اوج تکامل خود رسید. مهندسان ایرانی با بهره‌گیری از دانش پیشرفته هیدرولیک، مجموعه‌ای از بندها، کانال‌ها، تونل‌ها و آسیاب‌های آبی را ایجاد کردند که نه تنها آب را مدیریت می‌کرد، بلکه از انرژی آن برای به حرکت درآوردن ده‌ها آسیاب صنعتی نیز بهره می‌گرفت؛ دستاوردی که قرن‌ها پیش از انقلاب صنعتی، نمونه‌ای بی‌بدیل از مهندسی و صنعت به شمار می‌رفت.

بزرگ‌ترین مجموعه صنعتی جهان پیش از انقلاب صنعتی

بسیاری از پژوهشگران و جهانگردان، سازه‌های آبی شوشتر را یکی از بزرگ‌ترین دستاورد‌های مهندسی بشر در دوران باستان دانسته‌اند.

ژان دیولافوا، باستان‌شناس و جهانگرد مشهور فرانسوی، در سفرنامه خود از این مجموعه با عنوان «بزرگ‌ترین مجموعه صنعتی پیش از انقلاب صنعتی» یاد می‌کند؛ توصیفی که جایگاه بی‌همتای شوشتر را در تاریخ فناوری جهان به‌خوبی نشان می‌دهد.

از سوی دیگر، ابن بطوطه، جهانگرد نامدار جهان اسلام نیز در سفرنامه خود با تحسین فراوان از این مجموعه یاد کرده و شکوه آبشار‌ها و سازه‌های مهندسی آن را ستوده است.

شاهکاری از علم، معماری و مدیریت پایدار آب

آنچه سازه‌های آبی تاریخی شوشتر را از بسیاری از آثار مشابه متمایز می‌کند، نگاه جامع مهندسان ایرانی به مدیریت آب است. این مجموعه، همزمان چندین کارکرد حیاتی را بر عهده داشت؛ کنترل سیلاب، تقسیم عادلانه آب، آبیاری زمین‌های کشاورزی، تأمین آب شرب، به حرکت درآوردن آسیاب‌ها و ایجاد فضا‌های عمومی پیرامون آبشارها.

این سامانه از ۱۳ بخش اصلی تشکیل شده که از طریق پل‌ها، کانال‌ها و تونل‌ها به یکدیگر متصل هستند. مهم‌ترین اجزای آن شامل بند میزان، رود گرگر، پل‌بندها، تونل‌های سه‌گانه، آسیاب‌های آبی، آبشار‌های مصنوعی، کانال‌های انتقال آب و سیکا است که همگی در قالب یک نظام هیدرولیکی یکپارچه فعالیت می‌کنند.

مهندسان ایرانی با استفاده از سنگ‌های تراش‌خورده، ملات ساروج، آجر، خشت و چوب، سازه‌ای خلق کردند که پس از گذشت نزدیک به دو هزار سال، همچنان بخش مهمی از آن پابرجاست؛ گواهی روشن بر دانش فنی، شناخت دقیق رفتار آب و مهارت بالای معماران و مهندسان ایران باستان.

ثبت‌جهانی؛ تایید جهانی بر نبوغ مهندسی ایران

کمیته میراث‌جهانی یونسکو هنگام ثبت این اثر، سازه‌های آبی شوشتر را نمونه‌ای استثنایی از توسعه فناوری مدیریت آب در جهان باستان معرفی کرد؛ سامانه‌ای که با بهره‌گیری هوشمندانه از ظرفیت‌های طبیعی، توانست توسعه شهری، کشاورزی و صنعتی را برای قرن‌ها تضمین کند.

این ثبت جهانی، تایید رسمی جایگاه ایران به عنوان یکی از خاستگاه‌های مهندسی آب، مدیریت منابع طبیعی و فناوری‌های پیشرفته دوران باستان بود.

روایت تمدنی که همچنان زنده است

امروز سازه‌های آبی تاریخی شوشتر، افزون بر ارزش‌های فنی و مهندسی، یکی از مهم‌ترین مقاصد گردشگری فرهنگی ایران به شمار می‌رود؛ جایی که صدای جریان آب در میان آسیاب‌های کهن، آبشار‌های مصنوعی و تونل‌های سنگی، همچنان روایتگر تمدنی است که هزاران سال پیش، توسعه را بر پایه دانش، مهندسی و احترام به طبیعت بنا نهاد.